اختلال دوقطبی (Bipolar Disorder) یک اختلال خلقی است که در آن دوره‌های شیدایی (manic episode)، یعنی حالتی از شادی و انرژی غیرعادی، با دوره‌های افسردگی به‌صورت متناوب ظاهر می‌شوند. این وضعیت صرفاً نوسانات معمول خلق‌وخو نیست؛ بلکه یک بیماری پزشکی واقعی است که زندگی روزمره و روابط اجتماعی فرد را به‌طور جدی تحت تأثیر قرار می‌دهد. حدود ۲ تا ۲.۵ درصد از جمعیت جهان این تشخیص را دارند، پس شایع‌تر از چیزی است که بسیاری تصور می‌کنند. با درمان مستمر، داشتن زندگی پایدار و معنادار کاملاً ممکن است.

اختلال دوقطبی چیست؟

افراد مبتلا به اختلال دوقطبی معمولاً دوره‌های افسردگی را بسیار بیشتر و طولانی‌تر از دوره‌های شیدایی تجربه می‌کنند؛ از ۳.۷ تا ۳۷ برابر بیشتر. هرچند شباهت‌هایی با افسردگی معمولی دارد، اما دوره افسردگی در اختلال دوقطبی معمولاً در سنین پایین‌تر، اغلب در نوجوانی یا دهه بیست زندگی شروع می‌شود و بیشتر با نوسانات احساسی، تحریک‌پذیری، رفتار تکانشی، یا پرخوابی و پرخوری همراه است.

علائم این اختلال چیست؟

علائم دوره شیدایی

اگر حالت غیرعادی سرخوشی یا تحریک‌پذیری به همراه افزایش چشمگیر فعالیت حداقل یک هفته ادامه داشته باشد، و سه مورد یا بیشتر از موارد زیر وجود داشته باشند، احتمال وقوع دوره شیدایی وجود دارد.

  1. عزت‌نفس بسیار بالا یا احساس بزرگ‌منشی بی‌پایه
  2. احساس اینکه به خواب کمی نیاز دارد (مثلاً بعد از سه ساعت خواب احساس شادابی کامل)
  3. پرحرف‌تر از معمول یا احساس ناتوانی در قطع کردن صحبت
  4. افکار پرشتاب، یا به هم ریختگی در بیان به خاطر سرعت بالای تداعی ایده‌ها
  5. حواس‌پرتی آسان به‌خاطر محرک‌های کم‌اهمیت
  6. شروع پروژه‌های زیاد یا بی‌قراری و ناتوانی در آرام نشستن
  7. درگیر شدن تکانشی در فعالیت‌های پرخطر یا لذت‌بخش که احتمالاً بعداً پشیمانی به دنبال دارند؛ مثل خرج کردن بی‌رویه، رفتار جنسی بی‌پروا، یا سرمایه‌گذاری‌های نسنجیده

علائم دوره افسردگی

اگر پنج مورد یا بیشتر از موارد زیر برای حداقل دو هفته وجود داشته باشند (و حتماً یکی از آن‌ها علامت ۱ یا ۲ باشد)، احتمال وقوع دوره افسردگی وجود دارد.

  1. خلق افسرده در بیشتر اوقات روز، تقریباً هر روز
  2. کاهش چشمگیر علاقه یا لذت از تمام یا اکثر فعالیت‌ها
  3. کاهش وزن قابل توجه بدون رژیم، یا افزایش وزن؛ یا کاهش یا افزایش اشتها
  4. بی‌خوابی یا پرخوابی غیرعادی
  5. کند شدن تفکر و حرکات، یا برعکس، بی‌قراری و آشفتگی
  6. خستگی و از دست دادن انرژی
  7. احساس بی‌ارزشی یا احساس گناه بیش از حد
  8. مشکل در تمرکز یا تصمیم‌گیری
  9. افکار مکرر درباره مرگ یا خودکشی

اگر افکار خودکشی داری: همین الان با خط اورژانس پیشگیری از خودکشی ۱۰۹ تماس بگیر (۲۴ ساعته، رایگان، به زبان کره‌ای). نباید این بار را تنها حمل کنی. از سال ۲۰۲۴، خطوط قبلی ۱۳۹۳ و ۱۲۹ ادغام شده‌اند و همگی زیر شماره واحد ۱۰۹ فعالیت می‌کنند.

سیر متغیر بیماری

اختلال دوقطبی همیشه الگوی منظمی از تناوب شیدایی و افسردگی ندارد. دوره افسردگی ممکن است از چند هفته تا چند سال ادامه داشته باشد؛ دوره شیدایی شاید فقط یک هفته طول بکشد؛ و گاهی هر دو حالت همزمان اتفاق می‌افتند که به آن دوره مختلط می‌گویند. سیر این بیماری از فردی به فرد دیگر بسیار متفاوت است.

چه عواملی باعث آن می‌شود؟

اختلال دوقطبی نتیجه ترکیبی از عوامل مختلف است، نه یک عامل تنها.

  • عوامل ژنتیکی: داشتن یک عضو نزدیک خانواده مبتلا به اختلال دوقطبی احتمال ابتلا را افزایش می‌دهد. با این حال، زمینه ژنتیکی به تنهایی ابتلا را تضمین نمی‌کند و تعامل با عوامل محیطی اهمیت زیادی دارد.
  • عدم تعادل در انتقال‌دهنده‌های عصبی مغز: اختلال در تعادل مواد شیمیایی پیام‌رسان در مغز می‌تواند علائم را برانگیزد.
  • استرس و اختلال در ریتم شبانه‌روزی: بر هم خوردن الگوی خواب یا استرس شدید می‌تواند یک دوره بیماری را شروع کند یا وضع موجود را بدتر کند.
  • تغییرات هورمونی در زنان: دوره‌های افسردگی بیشتر پیش از قاعدگی، پس از زایمان و در دوران یائسگی رخ می‌دهند. این دوره‌ها گاهی «سندرم پیش از قاعدگی»، «افسردگی پس از زایمان» یا «افسردگی یائسگی» نامیده می‌شوند.
  • فصل و میزان نور خورشید: دوره‌های افسردگی در اواخر پاییز و اوایل زمستان که ساعات روشنایی کم است بیشتر دیده می‌شوند. در کره، فصل بارندگی (تیرماه) هم می‌تواند دوره آسیب‌پذیری باشد.

سؤالات متداول

س. چطور بفهمم شاید اختلال دوقطبی دارم؟ اگر دوره‌های افسردگی شدید، بالا رفتن غیرعادی خلق، یا تحریک‌پذیری شدید که بیش از چند روز طول می‌کشد داری و این موارد زندگی روزمره‌ات را مختل می‌کنند، مراجعه به یک متخصص بهداشت روان توصیه می‌شود. خودتشخیصی بر اساس علائم به تنهایی دشوار است و ارزیابی حرفه‌ای لازم است. شاید مطالعه اختلال اضطرابی: علائم، درمان و راهنمای مشاوره بهداشت روان برای خارجی‌ها هم برایت مفید باشد.

س. گاهی خیلی ساکت می‌شوم و بعد ناگهان خیلی پرحرف. آیا این می‌تواند علامت باشد؟ تغییر در میزان صحبت کردن واقعاً یکی از علائم شناخته‌شده است، اما این به تنهایی برای تشخیص کافی نیست. یک متخصص باید الگوی کامل تغییرات رفتاری را در طول زمان ارزیابی کند.

س. اختلال دوقطبی چقدر شایع است؟ اختلال دوقطبی نوع یک حدود ۱ درصد از جمعیت عمومی را درگیر می‌کند، و اختلال دوقطبی نوع دو نیز حدود ۱ درصد دیگر. وقتی طیف گسترده‌تری از اختلالات مرتبط با دوقطبی در نظر گرفته شود، برآورد می‌شود حدود ۲ تا ۲.۵ درصد جمعیت به نوعی از این اختلال مبتلا باشند. شایع‌تر از چیزی است که اغلب تصور می‌شود.

س. آیا اختلال دوقطبی قابل غلبه است؟ دقیق‌تر این است که بگوییم این بیماری بیشتر «مدیریت‌پذیر» است تا کاملاً قابل درمان. با این حال، بسیاری از افراد درمان می‌گیرند و زندگی شخصی و حرفه‌ای کاملی دارند. در طول تاریخ، شماری از هنرمندان و دانشمندان بزرگ با اختلال دوقطبی زندگی کرده‌اند. ناامید نشو.

س. آیا باید از داروهای ضدافسردگی دوری کرد؟ داروهای ضدافسردگی به تنهایی برای اختلال دوقطبی معمولاً مؤثر نیستند، و در برخی بیماران حتی ممکن است علائم را بدتر کنند. قبل از مصرف هر داروی ضدافسردگی، حتماً با روانپزشک مشورت کن و بدون نسخه و راهنمایی پزشک ضدافسردگی مصرف نکن.

س. چطور می‌توانم از کسی که به اختلال دوقطبی مبتلاست حمایت کنم؟ مهم‌ترین کاری که می‌توانی انجام دهی این است که در کنارش باشی تا به مراقبت حرفه‌ای دسترسی پیدا کند. اگر از خودکشی حرف زد، ابتدا با همدلی دردش را بپذیر، سپس هرچه زودتر او را به کمک متخصص متصل کن.

درمان

درمان دارویی

درمان دارویی اساسی‌ترین رکن درمان اختلال دوقطبی است. دو دسته اصلی داروهای مورد استفاده عبارتند از:

  • تثبیت‌کننده‌های خلق: لیتیوم (lithium)، والپروات (valproate) و داروهای مشابه. اینها از قدیمی‌ترین و شناخته‌شده‌ترین درمان‌های موجود هستند و از نوسانات شدید خلق جلوگیری می‌کنند.
  • داروهای ضدروان‌پریشی آتیپیک: کوتیاپین، ریسپریدون، آریپیپرازول، اولانزاپین و دیگران. این داروها به بازگرداندن تعادل انتقال‌دهنده‌های عصبی مغز کمک می‌کنند.

حتی وقتی علائم بهتر می‌شوند، ادامه دادن مستمر و بلندمدت دارو برای پیشگیری از عود ضروری است. مهم است که هم بیمار و هم خانواده‌اش این نکته را بفهمند و بپذیرند.

روان‌درمانی و حمایت اجتماعی

ترکیب دارودرمانی با درمان شناختی یا خانواده‌درمانی به کاهش احتمال عود کمک می‌کند. شناسایی منابع استرس در زندگی روزمره و حفظ برنامه منظم روزانه هم بخش مهمی از درمان است. راهنمایی درباره مدیریت الگوی خواب را می‌توانی در اختلالات خواب: علل، پیشگیری، خودارزیابی و راهنمای کمک‌گیری بیابی.

نکات روزانه

عادات زیر می‌توانند به کاهش علائم و پیشگیری از عود کمک کنند.

  • خواب کافی داشته باش؛ تا جایی که ممکن است هر شب در ساعت مشخصی بخواب و صبح در ساعت مشخصی بیدار شو.
  • برنامه روزانه‌ات را منظم نگه دار.
  • در فصل‌هایی که نور خورشید کم است (اواخر پاییز تا اوایل زمستان، و فصل بارندگی در کره)، حتماً صبح‌ها در معرض نور آفتاب قرار بگیر.
  • برای زنان: احتمال افت خلق پیش از قاعدگی را از قبل در نظر بگیر و فعالانه از خانواده یا دوستانت کمک بخواه.
  • با آگاهی تلاش کن فشار یا بلندپروازی بیش از حد که استرس‌زاست را کاهش دهی.
  • از موادی که روی خلق تأثیر می‌گذارند مثل الکل یا داروهای مهارکننده اشتها پرهیز کن و از پرخوری دوری کن.

راه‌های کمک‌گیری در کره

سازمانتماستوضیح
خط پیشگیری از خودکشی109۲۴ ساعته، رایگان (خطوط سابق ۱۳۹۳ و ۱۲۹ از سال ۲۰۲۴ ادغام شده‌اند)
خط مشاوره بحران بهداشت روان1577-0199۲۴ ساعته؛ به متخصص بهداشت روان منطقه وصل می‌شود
خط اطلاعات رفاه و بهداشت129اطلاعاتی درباره خدمات بهداشت روان ارائه می‌دهد
Immigration Contact Center (1345) - مرکز راهنمایی جامع برای خارجی‌ها1345پشتیبانی چندزبانه؛ می‌تواند به خدمات مرتبط متصل کند

می‌توانی از مرکز رفاه و بهداشت روان اجتماعی (정신건강복지센터) در محله خودت دیدن کنی یا با شماره‌های بالا تماس بگیری تا به نزدیک‌ترین خدمات متخصص راهنمایی شوی. این مراکز مشاوره، مدیریت پرونده و معرفی به بیمارستان را رایگان ارائه می‌دهند. برای آخرین اطلاعات تماس و ساعت کاری، لطفاً مستقیماً با 1345 (Immigration Contact Center) یا مرکز رفاه و بهداشت روان اجتماعی محل خودت تأیید کن.

لینک‌های مرجع